De restauratie van de binnenstad

Voorbeelden

Zonder het werk van restaurerende instellingen als Stadsherstel, de Stichting Diogenes en de Vereniging Hendrick de Keyser, verricht in de jaren '60 en '70, zou de binnenstad van Amsterdam er nu niet zo fraai bijstaan. De herstelbeweging begon aan de Zandhoek, waar een rij woonhuizen in oude glorie werden hersteld. Het was een experiment om te zien of versleten antieke huizen geschikt gemaakt konden worden voor bewoning volgens moderne maatstaven.

De veelal spectaculaire restauraties, vaak reconstructies van de oorspronkelijke situatie, hadden een groot effect op hun omgeving. Aanvankelijk ging het alleen om het herstel van het individuele huis, al snel had men ook het verfraaiing van het stadsbeeld op het oog. Bij veel restauraties werden dezelfde 18de-eeuwse vensterverdelingen hersteld. Vanaf de jaren tachtig krijgen restauraties vooral een conserverend karakter en wordt er niet meer zo snel een oudere toestand gereconstrueerd.

		Rembrandthuis, Jodenbreestraat 4 (1909) Vroege sterk historiserende restauratie: het 19de eeuwse beeld wordt geheel weggewist om weer een gaaf 17de eeuws gevelbeeld te krijgen.
		Oudezijds Voorburgwal 14 (Vereniging Hendrick de Keyser, 1940/43) De 19de eeuwse tuitgevel verdwijnt door reconstructie van de 17de eeuwse trapgevel, inclusief houten onderpui. Ook werden de 17de eeuwse kruiskozijnen gereconstrueerd.
		Bloemgracht 87-89-91 (Vereniging Hendrick de Keyser, 1946/47) Eén van de vroegste restauraties, voorbeeld van een sterk historiserende benadering uit 1946/47. Het metselwerk is nauwelijks gewijzigd, doch de insteek verdween en de ramen en puien werden in vroeg-17de eeuwse vorm teruggebracht, met een houten onderpui en kruiskozijnen met glas-in-lood en luiken. Hierdoor is een buitengewoon gaaf beeld van een 17de eeuwse trapgevel-drieling ontstaan.
		Prins Hendrikkade 155-156 en Kalkmarkt 2 (Stadsherstel, resp. 1951/53 en 1957/60) Tijdens de restauratie werden de ramen voorzien van een 18de eeuwse ruitverdeling. Ook de hoekschoorstenen werden teruggebracht.
		Prinsengracht 2-4 (Vereniging Hendrick de Keyser, 1954/55) In ±1800 waren de geveltrappen verwijderd, zodat er tuitgevels ontstonden. In 1929 werden de huizen gerestaureerd, met behoud van de tuitgevels. In 1954/55 werden de trapgevels gereconstrueerd, op basis van bouwsporen en een tekening van Jacob Cats uit het derde kwart van de 18de eeuw.
		Heintje Hoeksteeg 26 (tussen 1953 en 1963) De rollagentop is vervangen door een reconstructie van de oorspronkelijke 17de eeuwse toestand. De ruitverdeling is echter in 18de eeuwse vorm.
		Groenburgwal 2a (tussen 1953 en 1963) Bij deze restauratie is de 19de eeuwse toestand gehandhaafd. Een vroeg voorbeeld van een conserverende restauratie.
		Singel 2/2A (tussen 1953 en 1963) Behalve een historiserende onderpui werd bij deze restauratie ook een 18de eeuwse roedeverdeling aangebracht.
		Herengracht 100 (tussen 1953 en 1963) Bij de restauratie is de oorspronkelijke top met vleugelstukken weer aangebracht. De ramen zijn, evenals de deur en het bovenlicht, in Empire-stijl gelaten.
		Herengracht 81 (tussen 1953 en 1963) Bij de eerste restauratie zijn de schuiframen voorzien van een vroeg-19de eeuwse ruitverdeling, terwijl de bovenste geveltrap met toppilaster weer werd aangebracht. (Bij een tweede restauratie, in 1974/75 - niet afgebeeld - ging met een stap verder: de stoep en de kruiskozijnen werden teruggerestaureerd.)
		Halvemaansteeg 3-5 (tussen 1953 en 1963) De gewijzigde onderpuien zijn bij de restauratie in een laat-18de eeuwse vorm teruggebracht. De kozijnen van de eerste en tweede verdieping zijn tot hun oorspronkelijke grootte teruggebracht waardoor de zandstenen banden konden worden hersteld. De ramen werden van een 18de eeuwse ruitverdeling voorzien.
		Dam 11 (tussen 1953 en 1963) Bij de restauratie zijn de zandstenen banden weer doorgetrokken en de kruiskozijnen teruggebracht maar van een latere ruitverdeling voorzien.
		Oudezijds Voorburgwal 316 (1956) In 1868 was het huis met een verdieping verhoogd en afgedekt met vioer lichtkappen. Tijdens de restauratie is de oorspronkelijke dakvorm weer hersteld. waarbij de ramen een 18de eeuwse ruitverdeling kregen. (De vergroting van de ramen in de 18de eeuw werd niet ongedaan gemaakt.)
		Herengracht 342 (1960) Het gevelbeeld van dit 18de eeuwse grachtenhuis werd hersteld door het terugbrengen van de 18de eeuwse ruitverdeling.
		Herengracht 334-336 (1961) Bovenste deel van de trapgevel gereconstrueerd. Nieuwbouw loopt achter beide panden door.
		Herengracht 361 (Stadsherstel, 1962) Op basis van enkele details die nog in de 19de eeuwse lijstgevel aanwezig waren en een bouwkundig onderzoek dat veel gegevens opleverde, werd de 17de eeuwse trapgevel gereconstrueerd. De vensters kregen een 18de eeuwse ruitverdeling.
		Binnenkant 26 (1962/63)
		Zandhoek 10 (Diogenes, 1964/65) De 19de eeuwse tuitgevel is in 17de eeuwse vorm teruggebracht.
		Leliegracht 60 (Diogenes, 1964/65) Het gevelbeeld van dit pand werd ingrijpend verbeterd door het terugbrengen van de 18de eeuwse onderpui en roedeverdeling.
		Leliegracht 36 (Stadsherstel, 1964/65) De 19de eeuwse lijstgevel werd vervangen door een topgevel van elders.
		Nieuwe Keizersgracht 15-17-19 (Stichting voor Studentenhuisvesting, 1964/65) De drie topgevels werden op gelijke hoogte gebracht.
		Oudezijds Achterburgwal 60-62 (1964/66) De bovenste twee verdiepingen en de kap waren gesloopt. Jarenlang was het één van de honderden verlaten bouwvallen in Amsterdam. Het pand werd in 18de eeuwse vorm herbouwd met gebruikmaking van een top van elders.
		Oudezijds Achterburgwal 60-62 (1964/66) Oorspronkelijk metselwerk ontdekt tijdens de restauratie. Reconstructie van de gevel uit 1610.
		Singel 410 (1965) Herstel van de historisch gegroeide toestand.
		Prinsengracht 142/144, 146, 148 (Stadsherstel, 1966) Op een oude foto uit 1930 is het oorspronkelijke pand Prinsengracht 142/144 te zien. Prinsengracht 142/144 was gesloopt in de oorlogsjaren en is daarna vele jaren een ontsierend gat geweest.
		Prinsengracht 142/144, 146, 148 (Stadsherstel, 1966) Prinsengracht 142/144 is herbouwd met een extra verdieping. Van Prinsengracht 146 en 148 is resp. de vroegere en de bestaande toestand hersteld, maar dan met een roedeverdeling. Nummer 146 heeft een gewijzigde ingang.
		Damrak 6 (1966) In jaren '20 gewijzigde gevel met ijzeren ramen in oorspronkelijke 18de eeuwse staat teruggebracht, met uitzondering van moderne pui.
		Singel 140-142 (1966/67) Het oorspronkelijke 17de eeuwse beeld van een dubbele trapgevel werd hersteld door het teniet doen van een 19de eeuwse verbouwing die er twee afzonderlijke gevels van had gemaakt.
		Staalstraat 18-20 (1966/67) Het kleine huisje werd met één verdieping verhoogd. Het hoekhuis kreeg een klokgevel van elders. De roedeverdeling werd teruggebracht.
		Herenstraat 37-39-41 (Stadsherstel, 1967) Volledige herbouw van winkel-woonhuizen.
		Herenmarkt 26 (1967) De eind-19de eeuwse verbouwing waarbij het huis met een verdieping werd verhoogd, werd ongedaan gemaakt. Het 17de eeuwse pand werd gereconstrueerd op basis van een foto van Jacob Olie uit 1860.
		Raamgracht 6/8 (1967) Herstel van de authentieke toestand plus roedeverdeling.
		Prinsengracht 124-126 (Diogenes, 1967/68) De 18de eeuwse vensters met roedenverdeling plus de onderpuien zijn gereconstrueerd, waardoor samen met de topgevels een samenhangend architectonisch geheel is verkregen.
		Oudezijds Voorburgwal 66 (Diogenes, 1968/69) Jarenlang was dit één van de honderden verlaten bouwvallen in Amsterdam. De bovenste twee verdiepingen en de kap waren gesloopt. Bij de herbouw in 18de eeuwse stijl werd gebruik gemaakt van een top afkomstig van de Nieuwendijk. Het niet handhaven van de aardige 19de eeuwse raampartij werd ingegeven door de gewenste nieuwe indeling in vijf woningen, maar was ook goed te verdedigen door het samenhangende architectonische geheel dat nu werd verkregen.
		Herengracht 170-172 (Vereniging Hendrick de Keyser, 1968/71) Het bovenste deel van de topgevel, op lelijke wijze versoberd in het begin van de 19de eeuw, is gereconstrueerd (zie het jaartal 1971 in Romeinse cijfers in de topgevel). Ook de zeer fraaie hoekschoorstenen zijn teruggebracht.
		Reguliersdwarsstraat 31 (Diogenes, 1969/70) Het bovenste trapje van de gevel, ooit verloren gegaan, werd gereconstrueerd.
		Vijzelgracht 1-3-5 / Prinsengracht 646-648 (Stadsherstel, 1969/71) Jarenlang een ontsierend gat, door Stadsherstel herbouwd op basis van oude foto's.
		Kalkmarkt 12-13 (Stadsherstel, 1971) Deze panden moesten geheel worden herbouwd. Het hoekhuis, Kalkmarkt 13, kreeg een topgevel van elders.
		Prinsengracht 562-564 / Spiegelgracht 2 (Aristoteles, 1971/73) Het hoekpand was zo bouwvallig dat het moest worden herbouwd. De bovenste twee balklagen werden ca. 10 cm hoger gelegd om bruikbare verdiepingen te krijgen. Het huis ernaast, Prinsengracht 562, bleek achter de gevel uit ca. 1920 bestaande uit een pleisterlaag op steengaas met latten, versterkt door ijzeren balken, nog de 18de eeuwse bouwmuren en balklagen te hebben. Met deze balklagen werd een 18de eeuwse gevel gereconstrueerd, met gebruikmaking van een top afkomstig van de Nieuwendijk.
		Keizersgracht 62-64 (Stadsherstel, 1972/73) De bovenste twee verdiepingen plus de kap van Keizersgracht 64 waren al in 1959 gedemonteerd, waarna de fraaie topgevel jarenlang opgeslagen is geweest. De stoep werd gereconstrueerd (die was al in de 19de eeuw verdwenen).
		Huis de Pinto, Sint Antoniesbreestraat 69 (Stichting De Pinto, 1974/75) De restauratie van het Huis de Pinto was een stap vooruit in het denken van monumentenzorgers. Het ging hier niet alleen om de restauratie van een individueel monument, maar ook om het behoud van een buurt, waar een grote verkeersdoorbraak doorheen was gepland.
		Eerste Anjeliersdwarsstraat 26-34, v/h 20-22 (Diogenes, 1974/75) De gevels waren wegens instortingsgevaar gesloopt. Van elke gevel was nog één zandstenen voluut aanwezig. De ontbrekende zijn bijgemaakt.
		Bloemgracht 73 (1975) Op het stuk grond in de "oksel" van het L-vormige Bloemgracht 77 stonden twee onderstukken. Nummer 73 werd in historische trant herbouwd met gebruikmaking van een geveltop van de werf van Monumentenzorg. Op nummer 75 werd een hedendaags grachtenhuis gebouwd naar ontwerp van Henk Spreeuwenberg.
		Nieuwezijds Voorburgwal 149 / Paleisstraat 23-25 (Stadsherstel, 1975) Dit grote 18de eeuwse woonblok werd sterk conserverend gerestaureerd, met behoud van de scheefgezakte kozijnen. De ramen behielden hun 19de eeuwse, donker geschilderde indeling zodat zij als gaten in de gevel werken.
		Reestraat 15-17 (Stadsherstel, 1977) Nummer 15 was ca. 1900 voorzien van een nieuwe, nogal opzichtige gevel zonder top. Stadsherstel koos voor een herbouw met een evenwichtige gevel in historische trant, met gebruikmaking van de oude onderpui. Nummer 17 werd op een conserverende wijze gerestaureerd.
		Zandhoek 14 (Stadsherstel, 1978) Dit 17de eeuwse pand kreeg begin-20ste eeuw een nieuwe gevel van harde machinale steen met een te stijle rollaag. De gevel pastte slecht in de rij woonhuizen en werd opnieuw, ditmaal 'op vlucht' opgemetseld, met gebruikmaking van restauratiesteen. De gevel kreeg waterborden in plaats van een rollaag in een betere helling. De tuitgevel kreeg tevens een aanduiding van de vroegere trapgevel. Men had ook kunnen kiezen voor herbouw van de oorspronkelijke trapgevel. Dat gebeurde uiteindelijk toch, in 1990.