Graf van Hendrick de Keyser in ere hersteld

Tijdens een feestelijke bijeenkomst met een aantal genodigden heeft wethouder Gerson op vrijdag 29 januari de weer zichtbaar gemaakte grafzerken van Hendrick de Keyser in de Zuiderkerk onthuld. Daarmee is het belangrijkste doel bereikt van het Comité Eerherstel Hendrick de Keyser, dat in 2007 werd opgericht en bestaat uit vertegenwoordigers van tien Amsterdamse verenigingen, waaronder de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad. De initiatiefnemer is Hendrik Battjes, de voorzitter van het Comité Els Agtsteribbe.

Hendrik Battjes aan het woord op de feestelijke bijeenkomst in de Zuiderkerk

Hendrick de Keyser (1565-1621) is de belangrijkste zeventiende-eeuwse architect en beeldhouwer van Amsterdam. In 1595 werd hij als dertigjarige opgenomen in de leiding van de stadsfabriek, de toenmalige dienst publieke werken. Samen met de stadstimmerman en de stadsmetselaar was hij verantwoordelijk voor ontwerp en uitvoering van stedelijke bouwprojecten. Hij drukte al snel zijn persoonlijke stempel op het ontwerp en ontwikkelde een Amsterdamse versie van de toen in zwang zijnde Renaissancestijl. Hij is de schepper van het zeventiende-eeuwse stadssilhouet dat bestaat uit de belangrijkste torens van de oude stad: de Montelbaanstoren, de Munttoren, maar vooral de Zuidertoren en de Westertoren, al werd de laatste volgens een gewijzigd ontwerp uitgevoerd. Twee torens van Hendrick de Keyser zijn gesloopt, namelijk de Jan Roodenpoortstoren en de Haringpakkerstoren. De Keyser heeft belangrijke gebouwen ontworpen als de Zuiderkerk, de Noorderkerk en Westerkerk, maar ook het Oost-Indisch Huis in de Oude Hoogstraat en voorname grachtenhuizen als het Huis Bartolotti en het Huis met de Hoofden op de Heren- en Keizersgracht. Helaas ging zijn fraaie beursgebouw op het Rokin in de negentiende eeuw tegen de vlakte en ook de door hem gebouwde Haarlemmerpoort bestaat niet meer.

Hendrick de Keyser werd in 1621 begraven in de Zuiderkerk. In 1921 werd ter gelegenheid van zijn 300ste sterfdag door de Vereniging Hendrick de Keyser een gedenksteen aangebracht aan de muur bij het graf van de naamgever van deze restaurerende instelling. Van minder respect getuigde het feit dat er bij een verbouwing van de Zuiderkerk in 1987-88 een twintigtal funderingspalen door de zerkenvloer werden geslagen. Er werden kritische vragen gesteld door het gemeenteraadslid Boudewijn Oranje. Het College gaf toe dat er onzorgvuldig was gehandeld en beloofde beterschap. Maar de zerkenvloer was inmiddels aan het gezicht onttrokken door een dikke betonvloer.

Onthulling van het oorspronkelijke graf van Hendrick de Keyser. Aan de muur hangt de gedenksteen uit 1921.

Toen tien jaar later bekend werd dat de kerk opnieuw zou worden verbouwd, scheef raadslid Auke Bijlsma een brief aan de toenmalige wethouder monumentenzorg Guusje ter Horst, waarin hij het verzoek deed de zerk boven het eigenlijke graf én het bewaard gebleven, maar van zijn plaats geraakte fragment van de oorspronkelijke zerk van Hendrick de Keyser weer in het zicht te brengen. In juni 1999 schreef de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad een zienswijze over het bouwvoornemen, waarin de vereniging hetzelfde vroeg, en ook opmerkte dat de Zuiderkerk niet dient te worden behandeld als een twintigste-eeuws kantoorgebouw dat naar believen kan worden gestript en opnieuw ingevuld. Een maand later ontlokte het raadslid Amma Asante aan wethouder Duco Stadig een belangrijke toezegging. De jarenlang slepende zaak leek opgelost, maar het raadsbesluit werd helaas onvolledig en wat knullig uitgevoerd: de glasplaat boven de oorspronkelijke grafsteen raakte beslagen door het temperatuurverschil onder en boven de betonnen vloer. Het op 12 oktober 2007 opgerichte Comité Eerherstel Hendrick de Keyser bood namens tien Amsterdamse verenigingen een petitie aan wethouder Herrema aan, waarin werd gevraagd het raadsbesluit van 1999 alsnog correct en volledig uit te voeren en een permanente tentoonstelling over Hendrick de Keyser in de Zuiderkerk in te richten. Het eerste deel van dit verzoek is nu uitgevoerd.

Het grafschrift van P.C. Hooft luidt:

Een dag als Hendrik teeld’
hem ‘t leven deed ontgelden.
Eén steen sijn lichaam heelt
sijn geest er duisent melden.

Het gedicht zegt dat Hendrick de Keyser is gestorven op zijn verjaardag en dat weliswaar slechts één steen zijn stoffelijk lichaam bedekt, maar dat duizend stenen in de stad, al zijn gebouwen dus, spreken van zijn geest.

Bezoekers van de Zuiderkerk kunnen vanaf heden twee grafstenen van Hendrick de Keyser onder een glasplaat bewonderen: de oorspronkelijke steen met een gedicht van P.C. Hooft, die elders in de kerk terecht is gekomen, en een waarschijnlijk door de familie De Keyser nieuw gemaakte steen voor een latere begraving op de plaats waar de bouwmeester werkelijk ligt. Boven de oorspronkelijke begraafplaats is de gedenksteen uit 1921 opnieuw aangebracht boven de deur van de consistoriekamer. De gedenksteen bevat een gedicht van Vondel (zie artikel van Hendrik Battjes). De Keyser wordt dus geëerd door onze twee beroemdste zeventiende-eeuwse dichters.

(WS, 30/1/2010)

Eerdere artikelen:
[Eerherstel voor Hendrick de Keyser] (Binnenstad 225)
[Drie gedenkstenen in de Zuiderkerk] (Binnenstad 223/224)
[De Zuiderkerk] (Binnenstad 186)
[De zerkenvloer in de Zuiderkerk] (Binnenstad 178)