Amsterdamse gevelstenen

Onmisbaar in het stadsbeeld

Zoals bekend werd begin vorig jaar door enkele enthousiastelingen die vonden dat in onze stad te veel gevelstenen aan de openbare weg er verwaarloosd uitzagen en door weersomstandigheden ernstig dreigden te worden aangetast, de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse gevelstenen opgericht. In het eerste jaarverslag wordt thans een opsomming gegeven van de vele activiteiten die al tot verheugende resultaten hebben geleid.

Zo kon de voornaamste doelstelling - het behoud van de gevelstenen in de ruimste zin van het woord - in een aantal gevallen door contacten met de eigenaars van de stenen of de bewoners van het huis worden bereikt. Schoongemaakt, gerestaureerd en van kleur voorzien werden de volgende stenen weer een aandachttrekkend object in de gevelwand: 'Het walvisbeen is nu steen' (Haarlemmerdijk, naast 168); 'De muijs' (Oudezijds Achterburgwal 72); 'Dit is in de swarten hore' (Zeedijk 16-18); 'Een beer met drie rollen stof' (Sint Armenstraat 10); 'Een groene kool anno 1696' (Willemsstraat 81-83); 'Een tekststeen 1870' (Willemsstraat 47).
Schoonmaken hield doorgaans in het verwijderen van soms vele millimeters dikke verflagen, het restaureren bestond uit het aanhelen met restauratiemortel van beschadigingen aan het reliëf en vaak ook aan de profielrand. Het polychromeren van de stenen gebeurt met verf op lijnoliebasis. Aangetroffen verfsporen bepaalden de kleurkeuze. Met het Barbizon-hotel werd onderhandeld over het opknappen van de stenen 'Abbekerk', 'Het melkmeisje' en een steen met een 'Kuiper', alle drie in panden aan de kop van de Zeedijk, die eigendom van het Barbizon-hotel zijn.
Ook een aantal uit het depot van het Bureau Monumentenzorg afkomstige stenen kregen een nieuwe plaats. Zo werd de steen 'Het wapen van Tessel' (oorspronkelijk aangebracht aan het pand Haarlemmerdijk 14), nadat het wapen van de juiste heraldische kleuren was voorzien, geplaatst in het door de Stichting Lieven de Key gerestaureerde pand Binnen Oranjestraat 3. Een klein sluitsteentje met een vaatje, waarvan de herkomst (nog) niet bekend is, kreeg een plaats in de zijgevel van Brouwersgracht 175 hoek Palmgracht. Het prachtige, midden 18de-eeuwse reliëf met de 'Hertenjacht' zal, gerestaureerd en verantwoord gepolychromeerd, een plaats krijgen in de gevel van Singel 121. Een steen met 'Elias' en een tekststeen 'Visserswijk', eveneens uit het depot van Bureau Monumentenzorg, zijn opgeknapt en wachten op een bestemming.
De beschikking werd verkregen over de steen 'De Papiermolen', de poortsteen van het Henriëttehofje en een (halve) frontsteen met een staande 'Visjager'. De eerste steen krijgt een fraaie plek op de hoek van de Herengracht en de Blauwburgwal (een plaatsing op of in de buurt van het oude adres was niet mogelijk) en de poortsteen keert terug naar de plaats waar het in 1958 afgebroken Henriëttehofje stond.

Een oplettend lid maakte het bestuur opmerkzaam op een unieke 16de-eeuwse steen met een voorstelling van 'Sint Lucas' in de achtergevel van een met afbraak bedreigd pand in de Betharuënstraat. Niet kon worden voorkomen dat de gevelsteen werd gestolen, maar toen hij bij een antiquair in Haarlem bleek te zijn terechtgekomen, werd hij door het Bureau Monumentenzorg teruggekocht. De steen wordt nu, in opdracht van de vereniging, "behandeld". Gehoopt wordt dat ook de steen in het buurhuis met 'Sint Marcus' "in behandeling" zal worden gegeven. Een van de doelstellingen van de vereniging - het laten maken van hedendaagse gevelstenen - probeert zij nu in praktijk te brengen. Aan Stadsherstel die in de Bethaniënstraat met herbouw en restauratie bezig is, werd namelijk voorgesteld om de twee ontbrekende Evangelisten op eigentijdse wijze in een gevelsteen te laten beitelen.
Een radio-interview en verschillende kranteartikelen over het bestaan van de vereniging hebben haar naamsbekendheid zo doen toenemen, dat instanties als het Gemeentearchief, het Amsterdams Historisch Museum en het maandblad Ons Amsterdam schriftelijke en telefonische vragen aan haar doorspelen.
De kraam van de vereniging op de Open Monumentendag in het Wertheimpark - er werden daar vier gevelstenen getoond - trok de aandacht; er werden vele nieuwe leden geboekt.
Binnenkort hoopt de vereniging een enkele keer met een eigen publikatie te komen, al is zij erkentelijk voor de tot dusverre ondervonden medewerking van de redactie van Binnenstad.
Van het Anjerfonds werd subsidie ontvangen voor het aanschaffen van een computer voor de ledenadministratie, de boekhouding en de bestandenopslag. Eerst in 1993 kan weer een beroep op het Anjerfonds worden gedaan.
Voor de presentatie in het Bethaniënklooster van de 'special' "Nieuwe gevelstenen in Amsterdam" was de opkomst onverwacht groot (90 belangstellenden). Na inleidingen door Geurt Brinkgreve en Hans 't Mannetje werden vele vragen gesteld aan het forum, waarvan naast de inleiders ook Onno Boers en Jan Hilbers deel uitmaakten. Na afloop van de bijeenkomst waren er twee gevelsteen-wandelingen die eindigden op de Kalkmarkt. Daar werden in de gevel van het huis van dr. Voorsluis drie nieuwe gevelstenen onthuld. De erwtensoep en drankjes na afloop ten huize van de heer en mevrouw Voorsluis werden zeer op prijs gesteld.
Eind december ontving de secretaris de eervolle uitnodiging om lid te worden van de Gevelstenencommissie van het Koninklijk Oudheidkundig Genootschap.

Uit het eerste jaarverslag van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse gevelstenen blijkt dat in haar korte levensduur al herhaaldelijk haar inspanningen om oude gevelstenen weer op een goede plaats te krijgen met succes zijn bekroond.

Onno Boers

(Uit: Binnenstad 134, juni 1992)