Stadsherstel en het gemeentebestuur

Om het erfpachtscontract van het terrein Vijzelstraat-Keizersgracht-Prinsengracht de bestemming "woningen boven winkels" te veranderen in "kantoor" moest de ABN in 1967 een boete van f 600.000 aan de gemeente betalen, bestemd om elders in de binnenstad de woonfunctie te bevorderen.

Het was wethouder Wim Polak, de latere burgemeester, die voorstelde, dat bedrag te gebruiken voor aan­delen in de N.V Amsterdamse Mij. tot Stadsherstel. Dat besluit is het positieve resultaat geweest van de bewogen Ban de bank-­episode. Het bankgebouw staat er, niet beter of slechter dan vele andere; wanneer ABN/AMRO zijn nieuwe hoofdkantoor aan de Ringweg betrekt kunnen we wachten op het moment dat het dezelfde weg opgaat als het Maupoleum en de Narwal.

De deelname van de gemeente in de N.V Stadsherstel, de enige woningcorporatie met die rechtspersoonlijkheid, had een andere, een principiële betekenis. Stadsherstel had toen tien moeilijke aanloopjaren achter de rug. De in 1966 benoemde directeur J.M. Hengeveld kon dat jaar melden dat voor het eerst dividend zou worden uitgekeerd. In de nota De binnenstad van maart 1955 hadden B. en W. opgemerkt dat het voortbestaan van de woonfunctie in het Centrum afhankelijk zou zijn van de mogelijkheden tot herstel en interne modernisering van de uitgewoonde, vaak in slechte staat verkerende huizen. Het Comité 'De Stad Amsterdam' reikte daartoe het in­strument aan door de oprichting van Stadsherstel. Vanuit het gemeentelijk apparaat kon Stadsherstel rekenen op de actieve steun van het Bureau Monumentenzorg, onder leiding van ir. Hein Weller en van de directeur van de Dienst Volkshuisvesting mr. Gerrit Baas. Voor kleinere stichtingen, zoals Diogenes en het Claes Claesz. Hofje, gold hetzelfde. Dat Stadsherstel zijn rol als de gangmaker van het herstel van woonhuismonumenten, en daarmee van de instandhouding van het waardevolle stadsbeeld, volledig heeft waar­gemaakt, kwam tot uiting bij de viering van het 40-jarig bestaan in 1996. Van de rond 400 panden in het bezit van de N.V zijn er 350 gerestaureerd.

Voor degenen die iets weten van de inspanningen sinds de jaren vijftig voor herwaardering van de woonfunctie in het bin­nenkort ook wettelijk beschermde stadsgezicht, was het wel spijtig om in Het Parool van 30 juli de kop te lezen: "Binnenstad te duur voor Stadsherstel". Dat de onroerend-goed prijzen zo sterk zijn gestegen, kan als een onbedoeld gevolg van die her­waardering van de binnenstad als woonomgeving worden beschouwd. Tegen de verbreding van het werkterrein van Stads­herstel naar de 19de-eeuwse wijken en naar randgemeenten kan niemand bezwaar hebben; ook daar staan waardevolle pan­den te verkommeren. Ernstiger is dat de verstandhouding tussen de gemeente en Stadsherstel verkild blijkt te zijn. In het arti­kel wordt Stadsherstel-directeur Eggenkamp geciteerd: "Wij willen graag intensiever samenwerken met de gemeente en het gemeentelijke Grondbedrijf. Dat gebeurt onvoldoende. Bij de gemeente heerst een nodeloze angst voor een te sterke binding met marktpartijen." De reactie uit het Bureau Monumentenzorg was, zacht gezegd, ongeïnteresseerd. Het verdwijnen van Stadsherstel zou in sommige gevallen tot sloop kunnen leiden, maar, zo zei directeur ir. Apell: "Stadsherstel is niet meer de enige kandidaat voor de gemeente als er gebouwen moeten worden opgeknapt".

Dat laatste heeft Stadsherstel nooit gepretendeerd. In de jaren waarin het Bureau Monumentenzorg onder Weller en Zantkuijl een actief aandeel had in de restauratiebeweging, konden naast Stadsherstel verschillende stichtingen en nog veel meer parti­culieren op dezelfde medewerking rekenen. De bijzondere positie van Stadsherstel in het regeneratieproces van het monumentenbestand berust op het gemeentelijke aandeelhouderschap en op de zekerheid dat door Stadsherstel een gestadig groei­ende voorraad huurwoningen wordt gevormd die niet voor speculatieve verkoop zijn bestemd.

Hoe tegenwoordig in het gemeentelijk apparaat wordt gedacht over de monumentale waarden in de binnenstad kwam op onthullende wijze tot uiting in het elders in dit nummer besproken symposium Het beschermde stadsgezicht als opdracht. Dat stemt niet tot optimisme.

Geurt Brinkgreve

(Uit: Binnenstad 165, september 1997)