Een terugblik op de strijd om het Binnengasthuisterrein

Nieuwe UB in de binnenstad geopend

Op 30 september 2025 vond de opening plaats van de nieuwe Universiteitsbibliotheek (UB) op het Binnengasthuisterrein. In 2012 – inmiddels dertien jaar geleden – besloot de Universiteit van Amsterdam (UvA) twee monumentale ziekenhuisgebouwen een herbestemming te geven als UB. Bij de opening noemde Peter-Paul Verbeek, rector magnificus, het project 'de Noord/Zuidlijn van de UvA'. Zoals we hier zullen zien heeft dit project inderdaad de nodige strubbelingen gekend, maar met alle vertragingen en kostenoverschrijdingen mag de UvA trots zijn op het bereikte resultaat. De monumenten zijn op voorbeeldige wijze herbestemd en het atrium is echt een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten.

Afb. 1b Binnenplaats van de chirurgische kliniek vóór de verbouwing tot atrium van de nieuwe UB. (Links het Zusterhuis) (foto Walther
Schoonenberg) — Afb. 1b Binnenplaats van de chirurgische kliniek vóór de verbouwing tot atrium van de nieuwe UB. (Links het Zusterhuis) (foto Walther Schoonenberg)

Afb. 1a Tweede Chirurgische Kliniek vóór restauratie (foto Walther Schoonenberg)

Het besluit van de UvA om op het Binnengasthuisterrein (BG-terrein) een nieuwe UB te realiseren dateert uit 1997. Er werden toen verschillende varianten onderzocht, waarbij de negentiende-eeuwse ziekenhuisgebouwen zouden moeten verdwijnen. Dat was overigens de tweede poging, want ook in 1975 wilde de UvA al gebouwen op het BG-terrein slopen, maar dat was gestrand op verzet uit de buurt. (1) Nu werden de Tweede Chirurgische Kliniek (uit 1897-1899) midden op het BG-terrein en het daarnaast gelegen Zusterhuis aan de Nieuwe Doelenstraat/ Kloveniersburgwal bedreigd, beide van architect F.W.M. Poggenbeek (afb. 1a en 1b). Door sloop zou de kern van het voormalige ziekenhuiscomplex worden weggenomen. Deze gebouwen waren in de jaren '90 door Monumentenzorg geselecteerd als belangrijke te beschermen monumenten uit de periode 1850-1940 en zouden in 1999 worden voorgedragen voor de Rijksmonumentenlijst. Daar kwam in hetzelfde jaar nog de aanwijzing van het 'beschermd stadsgezicht' in de zin van de Monumentenwet bij. In dat laatste aanwijzingsbesluit stond expliciet dat voor het BG-terrein nog een conserverend bestemmingsplan moest worden vastgesteld, met andere woorden: dat men het voormalige klooster-, later ziekenhuiscomplex, ook in structuur moest respecteren.

De Noorda- en Stadig-torens

In 1999 bleek de UvA voor het BG-terrein echter een megalomaan plan voor te bereiden, waarvoor niet alleen de monumenten, maar ook de sociale woningbouw van Paul de Ley uit 1982-1984 moest wijken. Bovendien zou de nieuwe bibliotheek uitsteken boven de omringende bebouwing en als blikvanger een 'landmark' bevatten bestaande uit twee 40 m hoge, 'minaret achtige' torens, die vanuit vijf richtingen zichtbaar moesten zijn. In een brief schreef de UvA dat 'het hoogste punt van de nieuwbouw [zou worden] gesitueerd op het snijpunt van de belangrijkste zichtassen' vanuit de omringende stad. Deze torens werden in de krant de Noorda- en Stadig-toren genoemd – naar de rector magnificus en de wethouder, die elkaar overigens nog kenden uit hun studietijd aan de VU.

In 2000 vonden verschillende bijeenkomsten plaats, waaronder een informatieavond, een inspraakavond en een hoorzitting. De woordvoerder van de Rijksdienst voor de Monumentenzorg (RDMZ), mevrouw Finaly, verbaasde vriend en vijand door een toren 'niet ondenkbaar' te vinden, omdat een dergelijk landmark in de traditie van de kerktorens van Hendrick de Keyser zou staan. De RDMZ was inmiddels toegetreden tot het 'kwaliteitsteam', dat de nieuwbouwplannen moest beoordelen, maar tegelijkertijd verantwoordelijk was voor de nog lopende procedure van de monumentenaanwijzing. Dat de Rijksdienst twee petten op had, werd door de VVAB in een brief aan de minister bekritiseerd, wat in 2003 tot een gesprek op het bureau in Zeist leidde. (2) De Rijksdienst had immers in 2000 aangegeven dat de planvorming niet tot schade aan de historische stad mocht leiden en dat maat en schaal van de nieuwbouw beperkt moesten blijven. (3) In dit gesprek beloofde de Rijksdienst de monumenten aan te wijzen en 'los van de lopende planvorming' negatief te adviseren over een eventuele sloopvergunning – een belofte die zij later is nagekomen.

Afb. 2 Vier modellen uit de <i>Stedenbouwkundige verkenningen Binnengasthuisterrein</i>, gemaakt in opdracht van de gemeente Amsterdam en de UvA (2000) — Afb. 2 Vier modellen uit de *Stedenbouwkundige verkenningen Binnengasthuisterrein*, gemaakt in opdracht van de gemeente Amsterdam en de UvA (2000)

Over de torens werd al spoedig niet meer gesproken, maar de plan ontwikkeling voor een UB op het BG-terrein ging intussen gewoon door. (4) In 'stedenbouwkundige verkenningen' werden vier modellen onderzocht, nu zonder torens, maar wel met flinke bouwmassa's, in één model zelfs met de sloop van de woningbouw uit 1982 (afb. 2). (5) Was dat een poging om bewoners van het BG-terrein en erfgoedorganisaties tegen elkaar uit te spelen? De VVAB en de bewoners hebben zich echter vanaf het begin in goed onderling overleg tegen de sloop/nieuwbouwplannen verzet. Zo werd er gezamenlijk voorgesteld om de nieuwe UB achterin het Oudemanhuiscomplex te bouwen, zodat niet de monumenten, maar de treurige en lelijke uitbreiding van dit complex in de Slijkstraat zou worden vervangen. De UvA achtte dat voorstel echter niet wenselijk.

Afb. 3 Uitwerking van model 3. Het rode bouwblok stelt het beoogde bouwvolume van de nieuwe UB voor, dat in plaats moest komen van de Chirurgische Kliniek en het Zusterhuis

Daarop deed wethouder Stadig het verrassende voorstel om de nieuwe UB in gebouw De Bazel aan de Vijzelstraat te vestigen, dat de gemeente inmiddels had aangeschaft als 'cadeau van de gemeente aan de UvA'. Daar zou de UB toch heel goed in passen? Maar de UvA wilde dit prachtige cadeau niet aanvaarden. Zij liet het Spaanse architectenbureau Cruz y Ortiz een nieuwbouwplan ontwikkelen: vrij bescheiden architectuur, maar wel uitdrukkelijk eigentijds, midden in het beschermde stadsgezicht (afb. 3). De gemeenteraad stemde daarmee in en belanghebbenden, zoals de bewoners en de erfgoedorganisaties, restte niets anders dan het aanwenden van juridische bezwaar- en beroepsmogelijkheden om het BG-terrein en haar monumenten te redden.

Procedures

In 2001 begonnen verschillende juridische procedures, nota bene ook door de UvA zelf. De universiteit had namelijk bezwaar gemaakt tegen de voordracht van het Rijk om de gebouwen op de Rijksmonumentenlijst te plaatsen. (6) Daarover vond in 2003 een hoorzitting plaats, waarbij ook de VVAB als belanghebben de aanwezig was. De UvA ving bot, want de aanwijzing ging door: op 28 juni 2004 werden de gebouwen formeel ingeschreven in het Rijksmonumentenregister.

Intussen had de gemeente ten behoeve van het bouwvoornemen een op maat gemaakt bestemmingsplan opgesteld, dat door de gemeenteraad was goedgekeurd. Verschillende belanghebbenden, waaronder de VVAB, hebben daar bezwaar tegen gemaakt en daarna, in 2002, beroep aangetekend bij de provincie. Dat slaagde niet, waarop de VVAB en de Initiatiefgroep Burgwallen Zuid hoger beroep aantekenden bij de Raad van State. Dat hoger beroep leidde tot de eerste overwinning, want op 4 februari 2004 keurde het hoogste bestuurscollege het bestemmingsplan goed op een klein maar cruciaal onderdeel na. Dit kleine driehoekige deel van het plangebied mocht niet bebouwd worden vanwege de aantasting van de 'beschermde hovenstructuur van het voormalige kloosterterrein'. (7) Ter reparatie daarvan maakte de gemeente het kleinste postzegelbestemmingsplan ooit.

Nadat dit obstakel was beslecht, volgde in 2009 een sloopvergunning voor beide monumenten, ondanks het feit dat de Rijksdienst daarover negatief had geadviseerd. (8) Verschillende erfgoedorganisaties, waaronder de VVAB, en de bewoners van het Binnengasthuisterrein slaagden erin om deze sloopvergunning te doen vernietigen door de rechtbank Amsterdam. (9) In de uitspraak van 30 maart 2011 oordeelde de rechter dat de gemeente 'niet deugdelijk [had] onderzocht of er voor het […] bouwplan een geschikt alternatief is en of sloop [daarvoor] noodzakelijk is. Dit betekent dat verweerder ook niet deugdelijk heeft gemotiveerd waarom het belang van de UvA, vooral ingegeven door eigen huisvestingskeuzes, zo zwaarwegend is dat dit in redelijkheid zwaarder moet wegen dan het belang tot behoud van de monumentale waarden van de betreffende gebouwen'. Met andere woorden: er was een motiveringsgebrek om de monumenten te slopen.

Deelraad

Zowel de gemeente als de UvA gingen tegen deze uitspraak in hoger beroep bij de Raad van State. De UvA had verschillende deskundigenrapporten laten opstellen die het hoger beroep moesten onderbouwen. Hiermee probeerde zij het motiveringsgebrek weg te nemen om het bouwplan alsnog uit te kunnen voeren. Ondertussen roerde ook de politiek zich, want in de loop van de jaren was het politiek draagvlak voor sloop/nieuwbouw weggesmolten. Op 31 mei 2011 zou de kwestie aan de orde komen in de deelraad van stadsdeel Centrum. In de tussentijd voerde de UvA de druk op de deelraad op. Zij organiseerde raadsadressen van organisaties als de ondernemersvereniging Amsterdam City en stuurde op de laatste dag voor de deelraadsvergadering nog een brief op hoge poten aan de deelraadsleden, waarin zij schreef dat zij de grote schade die voor de UvA dreigde zou verhalen op het stadsdeel. De deelraad zwichtte echter niet voor deze dreigementen. Tot in de late uurtjes werd over het BG-terrein gedebatteerd, waarna de motie om het (pro forma) ingestelde hoger beroep van de gemeente in te trekken het net haalde na een spannende hoofdelijke stemming: zestien tegen twaalf stemmen. De steun kwam vooral van de PvdA en GroenLinks, de VVD en D66 waren tegen de motie. Hierop trok de gemeente zich terug uit het hoger beroep. Daardoor was de UvA nog de enige partij die tegen de uitspraak van de rechtbank in (hoger) beroep ging. Stadsdeelbestuurder Boudewijn Oranje merkte in Het Parool op dat alles nu zou afhangen van de uitspraak van de Raad van State. (10) Als de UvA die zaak zou winnen, kon het plan alsnog worden gerealiseerd.

André van Stigt

Afb. 4 De nieuwbouw van de UB op de hoek Nieuwe Doelenstraat en Kloveniersburgwal

Voor de VVAB was dat de aanleiding om een aantal documenten te laten opstellen die als 'contra expertises' tegen de rapporten van de UvA bij de Raad van State konden worden ingebracht. Zo werd aan de architectuurhistorici Gerrit Vermeer en Wim Denslagen gevraagd te rea geren op het rapport van Fons Asselbergs, oud-directeur van de Rijksdienst die het sloop/nieuwbouwplan steunde. Daarnaast vroeg de vereniging aan socioloog Leon Deben en Hendrik Battjes in te gaan op een rapport over de universitaire campusvorming en aan architect André van Stigt te reageren op de vierkante meter-studie van de UvA. Vooral het laatste rapport bleek van groot belang, want Van Stigt toonde op overtuigende wijze aan dat het gehele programma van eisen voor de UB ook in de bestaande monumenten kon worden gerealiseerd. (11) Op 7 februari 2012 overhandigde de VVAB al deze stukken in een ringbandje als 'Rapport Binnengasthuisterrein' aan het bestuur van het stadsdeel Centrum. (12) Aangezien de noodzaak voor de sloop van de monumenten ontbrak was het pleidooi van Asselbergs en anderen niet langer relevant. De VVAB riep het stadsdeel op te bewerkstelligen dat een 'Plan B' (herbestemming) zou worden opgesteld, 'een historische mogelijkheid om een nieuw plan te ontwikkelen dat zowel aansluit bij het uitgangspunt van de UvA om te komen tot een aantrekkelijke binnenstadscampus als het uitgangspunt van de VVAB dat het de opdracht van onze tijd is om beschermde Rijksmonumenten niet te slopen maar een nieuw leven te gunnen'. (13)

Kennelijk zag de UvA hierna ook geen gat meer in de zaak, want in maart 2012 nam zij het besluit het hoger beroep in te trekken en daarmee was de sloop van de monumenten definitief van de baan. Hierbij speelde ook mee dat de Rijksdienst op 14 februari 2012 negatief adviseerde over de sloopvergunning, zoals zij eerder al had aangekondigd. De Rijksdienst sprak van 'een aantasting van architectuur-, cultuur-, en stedenbouwkundig historische waarden door verlies van een deel van het monument, schaalvergroting en verlies van de hovenstructuur'. (14) Bovendien adviseerde de Rijksdienst de UvA om de UB in de bestaande monumenten te vestigen, precies wat de VVAB had voorgesteld. Toen de UvA eindelijk overstag ging, werd met het stadsdeel een convenant gesloten, waarin werd vastgelegd dat de bestaande gebouwen konden worden getransformeerd, maar ook werd toegezegd dat het binnenhof van de Tweede Chirurgische Kliniek mocht worden overkapt. Dit convenant werd alleen ondertekend door de UvA en het stadsdeel, niet – zoals Van Stigt dat abusievelijk in een recent interview in Het Parool opmerkte – door de VVAB. (15) Wel liet de vereniging weten geen bezwaar te hebben tegen de overkapping, mits de bouwhoogte niet afweek van het bestemmingsplan, en dat zij zich dan niet langer tegen het bouwplan zou verzetten. Hiermee kwam een eind aan een voor de VVAB meer dan twaalf jaar durende strijd.

De nieuwe UB

Van Stigt hield aan deze strijd om het BG-terrein een mooie opdracht over, want de UvA huurde hem in om 'Plan B' verder uit te werken. Ook architectenbureau MVSA van Roberto Meijer werd ingeschakeld, vooral voor de toegevoegde nieuwbouw op de hoek van de Nieuwe Doelenstraat, waar een klein braakliggend terrein werd bebouwd (afb. 4). De nieuwbouw is misschien enigszins uitbundig en daardoor wat pretentieus, maar het resultaat valt toch niet tegen. De monumenten zijn op voorbeeldige wijze opgeknapt en nieuw leven ingeblazen. De nieuwe bibliotheek heeft een prettige sfeer, juist door de combinatie van oud en nieuw. Het is echt een plek waar mensen elkaar kunnen ontmoeten, met name in de overkapte binnenplaats die als een agora (markt) functioneert (afb. 5). Om die reden is het wel jammer dat de UB alleen toegankelijk is voor medewerkers en studenten, en de Amsterdammers niet kunnen meegenieten van deze prachtige voorziening die, zoals terecht door de UvA was betoogd, in de binnenstad thuishoort. Immers, als er één grote instelling bij de binnenstad hoort, dan is het de universiteit met haar studenten.

De VVAB heeft ook alle reden trots te zijn, want zonder onze vereniging had er in plaats van de monumenten midden op het BG-terrein een grote moloch gestaan, vergelijkbaar met het Roeterseiland, en was het middeleeuwse stadshart ernstig aangetast. Een terugblik op deze geschiedenis leert dat stug volhouden uiteindelijk zijn vruchten afwerpt, ook al lijkt de strijd op sommige momenten nog zo moeilijk. 'Zolang er niet is gesloopt, moet je doorgaan', zei Geurt Brinkgreve altijd. En zoals vaak werd ook in dit dossier aangetoond dat een plan beter wordt als er wordt geluisterd naar critici.

Maar wat gaat er nu gebeuren met de twee gebouwen die de UvA in de binnenstad heeft achtergelaten: de UB en het PC Hoofthuis, beide aan het Singel?

Walther Schoonenberg
Foto's: Roos Aldershoff

(Uit: Binnenstad 318/319, Najaar 2025)

Door in te loggen, kunt u ondermeer uw gegevens beheren. Alleen leden hebben een inlogaccount.

Reacties

Er zijn momenteel nog geen reacties op dit artikel.

Alleen als u bent ingelogd, kunt u een reactie plaatsen.