Boekbespreking

Gevelstenen in Nederland

Sinds eind 1986 is er een prachtige, monumentale uitgave over gevelstenen in Nederland op de markt. De verantwoordelijke uitgeverij Waanders zit op de Grote Markt in Zwolle. Zij heeft de uitgave werkelijk tot in de puntjes verzorgd. Het boek telt 224 pagina's en heeft ± 375 illustraties, waarvan maar liefst 69 in kleur. De fraaie foto's zijn van Ger Dekkers en de teksten van drs. Gertrudis A.M. Offenberg.

In haar voorwoord geeft deze aan, hoe ze te werk is gegaan. Een citaat: 'De landelijke uitgave die voor u ligt is 22 ook geen uitputtende inventarisatie, maar een 'sprekende selectie'. Er is gekozen voor figuratieve stenen, dus stenen met een voorstelling, geen tekststenen. Daartoe werden ongeveer 300 gevelstenen gefotografeerd en beschreven, waarschijnlijk acht à tien procent van het totale bezit in Nederland. De cijfers hierover lopen uiteen van 2000 tot 3000 exemplaren. Dag in, dag uit, verdwijnen er vele door sloop, brand, vandalisme of opkoping. Het wordt hoog tijd om deze bouwhistorische onderdelen vast te leggen, documentair maar liefst ook daadwerkelijk'.

Het belangrijkste deel van een boek vind ik altijd de inhoudsopgave. Zou iemand mij kunnen vertellen, waarom een aantal uitgevers zo'n inhoudsopgave achterin een boek plaatst? In deze uitgave is zij pas op blz. 223 te vinden.

In haar eerste hoofdstuk, getiteld 'Wat zijn gevelstenen?', komt de auteur tot een definitie van het begrip gevelsteen: 'In het algemeen is een gevelsteen een stuk natuursteen met een in bas-reliëf uitgehouwen voorstelling. Soms wordt de voorstelling door tekst ondersteund, soms bevat de steen louter tekst.'
In het tweede hoofdstuk vertelt ze een boeiend verhaal over de functie van gevelstenen. Ze eindigt met: 'De functies van gevelstenen zijn dus nogal uiteenlopend, van huismerk tot politiek pamflet, van reclame tot gedenkteken.'
Boeiend is ook het verhaal, hoe gevelstenen worden vervaardigd.
In het stuk over de belettering heeft ze het over 'spellingfouten' (blz. 26). Dat ze juist dit woord verkeerd gebruikt, is een speling van het lot. Het is 'fouten in de spelling' of 'spelfouten'.
Het komt herhaaldelijk voor dat bij een beschrijving van een bepaalde gevelsteen er in boekjes het verkeerde nummer van de gevelsteen staat. Voorbeelden zijn: afb. 7 moet afb. 10 zijn, afb. 22 moet afb. 20 zijn, afb. 27 moet afb. 37 zijn.
Uitgebreid krijgt de fraaie collectie gevelstenen in Maastricht de nodige aandacht. Is die zuidelijke stad na Amsterdam met ongeveer 600 gevelstenen de tweede gevelstenenstad van Nederland?
Op blz. 38 meldt Gertrudis Offenberg dat ze het jammer vindt dat kunsthistorici zich zo weinig hebben bezig gehouden met dat 'klein beeldhouwwerk'. Maar dat geldt voor alles van het Nederlandse monumentenbestand.
Goed dat in dit werk ook het huidig vervaardigen van gevelstenen, o.a. door Hans 't Mannetje, zowel in de tekst als in de foto's ter sprake komt.
In haar hoofdstuk 'Behoud en bescherming van gevelstenen' wordt een warm pleidooi gehouden om stenen te herplaatsen: de gevelstenen moeten de musea uit.
Op blz. 101 wordt Groenburgwal 24 genoemd. Dit moet echter Groenburgwal 2A zijn. Kan het ook in het bijschrift worden veranderd? Op blz. 163 staat een verhaal over de gevelsteen van Sint Nicolaasstraat 58. Het is echter een replica die Stadsherstel van deze gevelsteen, t Sernaemse koffivat, heeft laten plaatsen in deze gevel. Het origineel is nog steeds in het koffie- en theemuseum van Douwe Egberts in Utrecht.

Dit prachtige boek wordt afgesloten met een register van voorstellingen op gevelstenen, een plaatsnamenregister - onder Amsterdam staan 41 adressen - en een beknopte literatuuropgave. Dit warm aanbevolen boek kost f 79,50.

Hans Tulleners

(Uit: De Lamp van Diogenes 103, mei 1987)