Amsterdamse gevelstenen

Versteende groente

De gevelsteen, die we nog in veel Amsterdamse woonhuisgevels aantreffen, is in wezen het overblijfsel van een groter geheel. Sinds de vervanging van de eenvoudige houten gevels door gevels van steenachtig materiaal, een ontwikkeling die zich vooral tegen het eind van de 16e-eeuw duidelijk begon af te tekenen, werd - behalve door het bouwen op vlucht - de afwatering nog bevorderd door op regelmatige afstanden horizontale waterlijsten van natuursteen in het metselwerk op te nemen.

Direkt boven de nog lang gehandhaafde houten onderpui ontwikkelde deze lijst zich, onder invloed van voorbeelden uit de zgn. 'Zuilen-boeken' (o.a. van Serlio, Scamozzi), tot een vereenvoudigd klassiek hoofdgestel. De gevelsteen, als dekoratie en als huisteken, ontstond in dit ensemble op een logische plaats, namelijk in het fries tussen architraaf en kroonlijst, vergelijkbaar met een 'metope' in het dorische tempelfries. In een aantal gevallen bevonden zich op de uiteinden van deze dekoratieve band stenen met maskers of werd de rest soms opgevuld met jaarstenen. Naast allegorische en aan het ambacht of dagelijks leven ontleende voorstellingen, komen, vooral in de Jordaan, ook andere onderwerpen, zoals natuurprodukten, voor.

De hiernaast afgebeelde kool, bloemkool en koolraap, zijn hiervan slechts enkele voorbeelden op de Palmgracht en direkte omgeving. 'Radijs' (rode en witte), een nieuwe gevelsteen, ontworpen door Hans 't Mannetje op het restauratie-atelier Uilenburg en bestemd voor het Aristoteles-projekt Palmgracht 79-83, past volledig in hun midden.

De foto's laten enigermate zien hoe belangrijk het vanouds gebruikelijke kleurelement aan het totaaleffekt kan bijdragen. De 19e-eeuwse 'ontkleurings'-rage heeft heel wat gevelstenen aan het oog onttrokken en tot grauwe vlekken in de gevel gemaakt.

Het wordt tijd dat aan deze nog steeds heersende 'mono-materiaalmanie' een halt wordt toegeroepen. Tenslotte kleurden de Grieken ook al hun metopen en vele andere onderdelen van hun tempels en woonhuizen. Bovendien prefereer ik verse groente, ook in ver steende vorm.

Chris Smeenk

(Uit: De Lamp van Diogenes 25, september 1973)