Bolwerken

Je kunt het je nu niet meer voorstellen, maar tot begin 19de eeuw werd Amsterdam omsloten door een vijf meter hoge stadsmuur. Deze vestingwal bestond uit rechte stukken stadsmuur en een aarden wal met daartussen 26 bolwerken of bastions met geschut om vijanden af te weren en werd omgeven door een gracht van vijf meter breed, de huidige Singelgracht.

Tijdens de stadsuitbreiding van 1610-1613 (Derde Uitleg) begon men met de aanleg van de stadswal. De muur liep eerst van het westelijk deel van de Singel tot de Leidsegracht.

Na aanleg van het tweede deel vanaf 1660 (Vierde Uitleg) was de vestingwal acht kilometer lang en liep in de vorm van een hoefijzer rondom de stad, tot aan het IJ. De stadswal diende als verdedigingslinie tegen vijanden en werd omgeven door een zestig meter brede gracht - de Singelgracht (niet verwarren met het Singel) - en kende zeven poorten, van het westen naar het oosten: de Haarlemmerpoort, de Leidsepoort, de Weteringpoort, de Utrechtsepoort, de Weesperpoort, de Sint Antoniespoort en de Muiderpoort. Er waren ook nog twee kleine openingen in de stadswal, de Zaagmolenpoort en de Raampoort.

Aan de binnenzijde van de stadswal liep eveneens een gracht, de Lijnbaansgracht. De naam daarvan verwijst naar de lijnbanen die op de stadswal waren aangelegd. Op de tekeningen is duidelijk te zien dat er vaak behalve een landpoort ook - direct daarnaast - een waterpoort bestond die de binnen- en buitengracht met elkaar verbond en waarvan vooral door boeren en tuinders gebruik werd gemaakt om hun producten de stad in te brengen.

Wat is een bolwerk?

De stadswal bestond uit 26 bolwerken of bastions. Een bolwerk is een vijfhoekige uitbouw van de stadsmuur. Er stonden zware kanonnen op, van 7000 pond en zwaarder, versierd met wapens en namen van burgemeesters uit die tijd. Ook had ieder bolwerk een naam, net als de molens die op bijna ieder bolwerk stonden. Aanvankelijk waren deze van hout, zodat ze in tijden van oorlog snel konden worden afgebroken. Later werden de molens uit steen opgetrokken.

De aanleg van de stadsmuur was een enorm bouwproject voor die tijd en hield bijna twee eeuwen lang stand. De vestingwerken van Amsterdam lagen langs de Singelgracht aan de Nassaukade, Stadhouderskade en Mauritskade en omringden het gebied dat we nu de 17de-eeuwse Amsterdamse binnenstad noemen.

In 1672 werd de aarden stadswal vervangen door een stenen stadsmuur. De stenen constructie bestond uit een muur met aan de stadszijde steunberen en gemetselde bogen. De stadsmuur was verstevigd met klei (onder de bogen) en zand (op de bogen), waardoor de stadswal vanaf de stadszijde er als een aarden wal uitzag. De constructie was gebouwd op een 9 m brede houten vloer gedragen door palen en kespen (dus een vloer van 7 km lang en 9 m breed, onderheid met ruim honderdduizend palen).

In de 19de eeuw verloren de stadswal en zijn bolwerken hun militaire functie. Vanwege de stadsuitbreiding werden ze één voor één afgebroken. Daarmee verdwenen ook de molens. Dat ging eerst vrij geleidelijk, maar na de Vestingwet 1874 volgde vrijwel geheel volledige afbraak. Soms bleven nog de bolwerken in afgegraven, verlaagde vorm bestaan.

In Amsterdam is de stadswal niet omgetoverd in een stadspark, zoals in andere Hollandse steden, maar werd met woonhuizen en ook verschillende publieke gebouwen bebouwd (bijvoorbeeld het Paleis voor Volksvlijt). Zo kwamen de Marnixstraat, de Weteringschans en de Sarphatistraat tot stand.

Beschrijving 26 bolwerken

1. [Blauwhoofd/Molen de Bok]
2. [De Bogt/Molen de Vervanger]
3. [Westerbeer/Molen de Beer]
4. [Sloterdijk/Molen de Kraay]
5. [Haarlem/Molen de Palm]
6. [Karthuizen/Molen de Kat]
7. [Slotermeer/Molen de Hooiberg]
8. [Rijkeroord/Molen de Bloem]
9. [Rijk/Molen de Victor]
10. [Nieuwkerk/Molen het Roode Hart]
11. [Osdorp/Molen de Star]
12. [Sloten/Molen de Liefde]
13. [Schinkel/Molen de Roomolen]
14. [Amstelveen/Molen de Spiering]
15. [de Wetering/Molen de Wetering]
16. [Reguliers/Molen de Hoop]
17. [Ouderkerk/Molen de Haan]
18. [Westerblokhuis/Molen de Groen]
19. [Oosterblokhuis/Molen de Bul]
20. [Weesp/Molen het Fortuin]
21. [Diemen/Molen de Valk]
22. [Muiden/Molen de Hond]
23. [Oetewaal/Molen de Ruyter]
24. [Oosterbeer/Molen de Gooyer]
25. [Jaap Hannes]
26. [Zeeburg/Molen de Zon]

Er is nog één bolwerk, weliswaar verlaagd maar wel in vorm overgebleven: bolwerk Haarlem, tegenwoordig het Eerste Marnixplantsoen. Van de molens op de bolwerken is er slechts één min of meer op de oorspronkelijke plaats behouden gebleven: stellingmolen De Gooyer aan de Funenkade.

Idee van Rob van Reijn

De voormalige verdedigingsmuur van het oude Amsterdam is sinds maart 2010 weer zichtbaar door markering met plaquettes. Pantomimespeler Rob van Reijn (1929-2015) was initiatiefnemer van de Bolwerkenroute. Hij maakte samen met Maarten Hell ook een boekje over de bolwerken.

In 2026 werden de plaquettes vernieuwd. Sindsdien verwijzen deze met QR-codes naar informatieve pagina's op de website van de Vereniging Vrienden van de Amsterdamse Binnenstad.

Literatuur
- Jaap Evert Abrahamse, De grote uitleg van Amsterdam. Stadsontwikkeling in de zeventiende eeuw, Bussum, 2010
- J. van Eck, De Amsterdamsche Schans en de Buitensingel, Amsterdam, 1948
- L. Jansen, 'De oude stadsmuur van Amsterdam', Ons Amsterdam 17 (1965): p. 76-79
- Rob van Reijn en Maarten Hell, De ommuurde stad. Langs de 17de-eeuwse bolwerken en stadspoorten van Amsterdam, Amsterdam, 2014