Attiek koetshuis Kerkstraat 61 teruggekeerd

De attiek aan de tuinzijde van het koetshuis Kerkstraat 61 is onlangs gereconstrueerd en teruggeplaatst op het dak. Deze balustrade boven de kroonlijst is een belangrijk gezichtsbepalend object in de beschermde keurtuin van de Keizersgracht. Helaas is bij de reconstructie niet alles goed gegaan.

Binnen de Vierde Uitleg van 1662 is de Kerkstraat aangelegd als dienststraat ter ontsluiting van de achter de grachtenhuizen te bouwen koetshuizen. De panden Keizersgracht 524 en 526 kregen een groot koetshuis, dat in 1758 werd verbouwd en het aanzien kreeg zoals weergegeven op het schilderij van Hendrik Keun, dat wordt bewaard in het Rijksmuseum (afb. 1). Dit koetshuis behoort tot de belangrijkste monumenten van de Amsterdamse binnenstad. Boven de stallen van het koetshuis bevonden zich twee koetsierswoningen, elk met een eigen zolder met hijsbalk en vlieringluik – de hijsbalken aan de voorgevel in de Kerkstraat verraden de plaats van de twee achter de voorgevel gelegen zadeldaken.

Achter het koetshuis verrees nog een lager tuinhuis, eveneens behorend bij de tuinen van de panden aan de Keizersgracht. Tezamen vormen de gevels van koets- en tuinhuis de architectonische afsluiting van het grachtenhuis-complex aan de Keizersgracht en de daarbij behorende keurtuin. Ter opluistering van dit geheel werd de achtergevel van het koetshuis aan de tuinzijde voorzien van nissen met beelden van Ceres en Hercules en werd de gevel bekroond met een attiek, bestaande uit een balustrade en een midden­ verhoging met wa- pen en kuif. Omdat het niet de bedoeling was dat het personeel in de grachtentuin kon kijken, is de achtergevel van het koetshuis 'blind'.

Restauratieatelier Uilenburg

De attiek op de koetshuisgevel was al eerder verdwenen, maar werd in 1976 aan de hand van het schilderij van Hendrik Keun opnieuw gesneden door Hans ’t Mannetje en Maarten Robert van het restauratieatelier Uilenburg (afb. 2). Ook het centrale opzetstuk op het lager gelegen tuinhuis keerde destijds terug. In de periode 1968-1986 was Hans ’t Manne­ tje (1944-2016) de drijvende kracht achter dit restauratieatelier in de Uilenburger syna­ goge, waar hij talrijke jonge mensen heeft opgeleid in het ambachtelijke restaureren van gebeeldhouwde bouwfragmenten. Binnen de grote restauratiestroom van de jaren zeventig en tachtig vervulde het atelier een belangrijke rol bij restauratieprojecten; veel verdwenen decoratieve onderdelen keerden in deze periode in het stadsbeeld terug.

In 2021 ontdekte de VVAB echter dat de attiek van het koetshuis was verdwenen. Van het afgenomen opzetstuk restten slechts enkele losse onderdelen. In een handhavingsverzoek heeft de vereniging het stadsdeel hier toen op gewezen. Vanwege de beeldbepalende waarde van de attiek heeft de gemeente de eigenaar toen opgelegd om deze in de oorspronkelijke hoedanigheid terug te brengen, waarbij werd aangegeven dat de restauratie omgevingsvergunningplichtig is. De nieuwe eigenaar bleek hiertoe bereid.

Reconstructie van PET-flessen

In overleg met Monumenten en Archeologie is toen een nieuw ontwerp voor de attiek gemaakt, dat door een computer in een 3D-model is vertaald. Het centrale middenornament is daarna in verschillende onderdelen geprint op een 3D-printer, die vervolgens aan elkaar zijn gelijmd. De nieuwe attiek is dus niet van hout maar van kunststof: het materiaal was afkomstig van oude PET-flessen. Het ontwerp is bovendien nog verbeterd door een deskundige, bekend met de achttiende-eeuwse vormentaal. In de middenverhoging uit 1976 bleken namelijk twee handen aanwezig: de ornamentiek aan de linkerzijde was niet helemaal gelijk aan die aan de rechterkant. Dit is nu gelijkgetrokken. Vervolgens is de middenverhoging met plamuur afgewerkt en handmatig bijgewerkt, waarbij de randen scherper zijn aangezet om het karakter van de oorspronkelijke houtbewerking te imiteren. Hoewel een kenner wel kan zien dat de ornamentiek uit de computer komt, is dit vanuit de tuin niet te zien. Al met al is de vormgeving van het middenorna­ment heel geslaagd. Overigens zijn niet alle onderdelen nu van kunststof: de hoekstukken, één van de vazen daarop en de reling van de balustrade zijn nog 'origineel', dat wil zeggen afkomstig van van de attiek van Hans ’t Mannetje.

Het nieuwe opzetstuk is kortom op een totaal andere manier gemaakt dan in 1976. Een opmerkelijke ontwikkeling, ook vanwege de gekozen methodiek waarover in monumentenland het laatste woord nog niet is gezegd. Wat betekent dit bijvoorbeeld voor de toekomst voor het restauratieambacht? Is het onvermijdelijk dat we binnen de monumentenzorg steeds meer van dergelijke technieken gaan gebruiken? De betrokken adviseur, beeld- en ornamentsnijder, ondervond overigens dat het productieproces met gebruik van de computer meer ambachtelijk was dan hij van tevoren had gedacht.

Kreupele attiek

Helaas wordt de feestvreugde over de terugkeer van de attiek getemperd door een ernstige fout die de gemeente niet op tijd heeft opgemerkt. Het linkerdeel van de balustrade telt nu namelijk één baluster minder dan het rechterdeel (afb. 3). Hierdoor staat het linker hoekstuk van de attiek niet recht boven de hoekliseen van de gevel, terwijl deze liseen visueel in het hoekstuk door zou moeten lopen. Dit is meer dan een schoonheidsfoutje want de hele symmetrie van de gevel wordt erdoor verstoord. Een bewoner van het tegenover gelegen pand op de Keizersgracht – oud-conservator van het Rijksmuseum – geeft aan dat de attiek hem pijn doet aan de ogen en hij eigenlijk niet meer uit het raam kan kijken.
Hoe heeft het zo mis kunnen gaan? Eerst dachten wij dat we misschien zelf hadden zitten slapen en de vergunning hadden gemist. De afdeling Vergunningen gaf echter aan voor dit adres geen vergunning te kunnen vinden. Hieruit maken wij op dat het opmerkelijke idee om het linkerdeel van de balustrade in te korten niet door de welstandscommissie is beoordeeld. Navraag leert echter dat M&A de reconstructie wel heeft begeleid. Waar is het dan fout gegaan?
Bij het aanbrengen van de attiek bleek dat de 'buurman' de linkerkant van de kroonlijst van het koetshuis inmiddels met een (buiten zijn perceel uitstekende) goot had overbouwd. Hierop is besloten de attiek aan die zijde in te korten. Was het echter niet beter geweest de goot te verleggen of desnoods een blokje uit het linker hoekstuk van de attiek te zagen, zodat de symmetrie in ieder geval gehandhaafd bleef? Ons handhavingsverzoek uit 2021 had moeten leiden tot een vergunningsprocedure, zoals de gemeente ons in haar antwoord ook in het vooruitzicht had gesteld. Binnen een vergunningstraject had uit de tekeningen kunnen blijken dat boven de lijst een goot aanwezig was en had naar een oplossing hiervoor kunnen worden gezocht. De reconstructie heeft echter vergunningsvrij plaatsgevonden, waardoor er geen corrigerende terugkoppeling is geweest.
M&A geeft intussen te kennen dat zij achteraf heeft geconstateerd dat de reconstructie ‘licht’ afwijkt van de tekening, maar dat zij de reconstructie 'historisch verantwoord' acht. En alsof hier helemaal niets aan de hand is verkondigt zij op haar website (in de rubriek 'Erfgoed van de week') dat "met de gereconstrueerde attiek het oorspronkelijke beeld van het rijksmonument werd hersteld" en dat "met veel inzet van de eigenaar op een overtuigende en onderhoudsarme wijze aan beeldherstel is gedaan, waardoor de gevel nu door (alleen) de achterburen voor lange tijd weer in al zijn pracht te bewonderen is".

Wij zijn met de gemeente in ­ gesprek over deze kwestie.

(Een versie van dit artikel verscheen in: Binnenstad 316/317, voorjaar 2025.)

(WS, 27/3/2025)