Merkwaardige keuze?

Geurt Brinkgreve Bokaal 2025 naar de Nederlandsche Bank

Op dinsdag 16 december werd in de Zuiderkerk de jaarlijkse Geurt Brinkgreve Bokaal uitgereikt aan architectenbureau Mecanoo voor de renovatie en transformatie van de Nederlandsche Bank op het Frederiksplein. Bij de prijsuitreiking was de wethouder aanwezig en de gehele Amsterdamse architectenwereld.

De Nederlandsche Bank (DNB) werd in 1968 gebouwd op het Frederiksplein tegenover de de Utrechtsestraat. Het oorspronkelijke gebouw, ontworpen door Marius Duintjer, bestond uit een laag, vierkant gebouw (110x120 meter) en een 73 meter hoge kantoortoren, in een strakke modernistische stijl. In 1991 werd een ronde toren in de binnenplaats toegevoegd, naar ontwerp van Jelle Abma. Ook werd een extra derde verdieping bovenop de lage ombouw gebouwd. Duintjer had bij de plaatsing van de hoogbouw rekening gehouden met de binnenstad, door de hoogbouw net buiten de zichtlijn van de Utrechtsestraat te plaatsen. De aanbouw van Abma kwam echter volop in zicht vanuit de binnenstad te staan: in ons blad Binnenstad als één van de meest schokkende aanslagen op de historische binnenstad beschreven. Het zicht op de Bank vanuit de Utrechtsestraat heeft meerdere keren in ons blad gestaan.

Na vijftig jaar was er behoefte aan een renovatie. Met de beslissing om de goudreserves en de bankbiljettenverwerking te verplaatsen naar de vestiging in Zeist, ontstond een mogelijkheid om het gebouw te transformeren en meer toegankelijk te maken. De ronde satelliet was niet langer nodig en werd gedemonteerd. Op zich wel bijzonder. Hoe vaak komt het voor dat een eigenaar vierkante meters inlevert? Met die beslissing heeft de directie van de Nederlandsche Bank een positieve bijdrage geleverd aan het beschermd stadsgezicht, waar Geurt Brinkgreve zeker dankbaar voor zou zijn geweest. Hij schreef immers in 2002 dat het gebouw van Duintjer werd "ontsierd door een mega-beschuitbus" en dat de verwijdering, zelfs van het gehele gebouw, "verdwenen bouwkundige schoonheid" zou herstellen. Kortom, de sloop van de beschuitbus is zondermeer positief te noemen.

Het plan voor de totale transformatie werd gemaakt door architectenbureau Mecanoo. De buitenschil van het gebouw werd volledig vernieuwd, van het oude gebouw resteert eigenlijk alleen nog het betonskelet. De gebruikte rood-bruine tegel van de nieuwe vliesgevel heeft echter bij lange na niet het fraaie reliëf van het vervangen materiaal, waardoor het beeld van het gebouw harder en eigenlijk ook onaangenamer is geworden. Maar niet velen zal dit zijn opgevallen.

Inwendig hebben er minstens zo ingrijpende wijzigingen plaatsgevonden. In feite is het gebouw nu zo nieuw (ook inwendig), dat het niet meer in aanmerking zal komen voor de monumentenlijst (wat tot voorheen wel nog mogelijk leek, ook al ging dat eerder niet door vanwege de uitbreiding van Abma). De nieuwe ingang van DNB aan het Frederiksplein is een ingrijpende verandering die dwars door de voormalige goudkluis loopt. De vloeren rondom de kluis werden verwijderd, waardoor deze nu zichtbaar is, zelfs van buitenaf. Hier kunnen bezoekers tentoonstellingen en interactieve spellen beleven over goud, geld, de economie en de kernactiviteiten van DNB. Het vroeger meest afgeschermde deel van de bank is nu het meest openbare gedeelte geworden. Aan weerszijden bevinden zich twee auditoria - een formeel auditorium voor lezingen en een informeel auditorium voor schoolgroepen. Tussen de kluis en de nieuwe stadstuin, waar ooit de ronde toren stond, ligt een verblijfsruimte met tafels en zitjes. De dubbelhoge geldhal is omgetoverd tot een vergadercentrum met aparte zones en een monumentale leeszaal, die zowel als werkruimte als voor conferenties en diners kan worden gebruikt. Door de nu verkregen openheid en toegankelijkheid is het gebouw, dat vroeger nogal besloten was, meer een onderdeel van de stad geworden, ook al wordt het gebouw zelf door velen nog steeds als een ongewenste aantasting van de binnenstad gezien. Misschien dat het modernistische gebouw daardoor in de toekomst meer gewaardeerd zal worden.

De Geurt Brinkgreve Bokaal gaat jaarlijks naar het beste initiatief dat een bestaand gebouw nieuw leven inblaast en tegelijk de cultuurhistorische waarde bewaart en de kwaliteit van de stad versterkt. De jury noemde de renovatie van de Nederlandsche Bank in haar rapport "een project van de buitencategorie. (...) Hier wordt een gebouw gevierd uit een periode die niet door iedereen wordt omarmd". Inderdaad, ook niet door Geurt Brinkgreve! Maar de renovatie heeft, zo concludeerde de jury, de Nederlandsche Bank veranderd "in een open, uitnodigend en toonaangevend gebouw in de binnenstad". Een keuze die inderdaad te verdedigen valt.

Toch heeft de verkiezing van dit project voor de Geurt Brinkgreve Bokaal 2025 in kringen van de door Brinkgreve opgerichte VVAB ook wel de wenkbrauwen doen fronsen. In feite is de herbestemmingsprijs naar een volledig nieuw gebouw gegaan. Had bijvoorbeeld de transformatie van de monumenten op het Binnengasthuisterrein voor de Universiteitsbibliotheek door restauratiearchitect André van Stigt niet veel meer voor de hand gelegen? De herbestemming op het Binnengasthuisterrein is precies - zo wordt gezegd - waar Geurt Brinkgreve voor stond en ook waar de naar hem genoemde Bokaal voor zou moeten staan.

Eerdere artikelen:
[Sloop satelliettoren Nederlandsche Bank begonnen] (januari 2021)
[Van Westeinde naar Frederiksplein] (maart/april 2020)
[Top 100 Naoorlogse bouwkunst] (februari 2008)
[Reconstructie van het Paleis voor Volksvlijt?] (juli 2002)

(WS, 18/12/2025)